Fahrettin Çimenli (read English version here)
Giriş
Türk klasik müziği sahnesinde tanbur ustası olarak öne çıkan Fahrettin Çimenli, TRT arşivinin en zengin enstrümantal kayıtlarına sahip sanatçılarından biri olarak müzik hafızasında yerini almıştır. 2018 yılının Ekim ayında İstanbul'da aramızdan ayrılan Çimenli, uzun süreli TRT kariyeri ve müzik hafızasındaki devasa repertuvarıyla nesiller geçse de müzikseverlerin karşısında durmaya devam etmektedir. Özellikle yaylı tanbura ses çıkışını güçlendirecek teknik bir düzenleme uygulayarak enstrümana kattığı tını ile müzik literatüründe kendine özel bir yer edinmiş; bu konuda kendisine atfedilen teknik geliştirmelerle tanınmıştır.
Sanatçı, Aksaray Musiki Cemiyeti'nde Ûdi Sâdi Erden gibi önemli bir ustadan aldığı eğitimle mesleki yolculuğuna başlamış; ardından TRT İstanbul Radyosu'nda 50 yıl boyunca tambur sanatçısı olarak görev yapmıştır. TRT arşivinde yaklaşık bin taksim kaydı bulunan Çimenli'nin hafızasında binlerce eserin bulunduğu, bu sayede enstrümantal Türk müziğinin sözsüz geleneklerinin korunmasında kilit bir rol oynadığı görülmektedir. Bestekârlığından çok icracılık kimliğiyle öne çıkan usta, Hüzzam ve Saba makamlarındaki saz semailerinin yanı sıra Evcârâ, Kürdilihicazkâr gibi klasik saz eserlerinde virtüöz bir icra sergilemiştir.
Domna Samiou ile 1998 yılında gerçekleştirdiği canlı kayıtlar ve "Yaylı Tanbur" başlıklı albüm çalışmaları, uluslararası müzik camiasıyla kurduğu bağın ve arşiv kalitesinin somut örneklerindendir. İTÜ Türk Musikisi Devlet Konservatuvarı'nda da ders vererek genç kuşaklara aktarım yapan Çimenli, sadece sesini değil, müzik bilimini de gelecek nesillere taşıyan bir eğitimci kimliğiyle de tanımlanır. Resmî ödül kayıtlarının kaynaklarda sınırlı kalmasına rağmen, TRT'de 50 yıl hizmet vermesi ve binlerce kaydıyla arşivlerde yaşamaya devam etmesi, onun Türk müziği tarihimizdeki gerçek etkisini en doğru şekilde yansıtan göstergelerdir.
Biyografi
Klasik Türk Müziği'nin tanburlu virtüözlerinden Fahrettin Çimenli, Türkiye'nin enstitüleşen müzik tarihine adını altın harflerle yazdırmış bir ustanın portresini çizer. İstanbul Ambarlı'da dünyaya gelen Çimenli'nin doğum yılına dair kaynaklarda 1933 ve 1934 yılları arasında küçük farklılıklar bulunsa da, sanatkarın müziğe olan yolculuğu Aksaray Musiki Cemiyeti'nde başlayan ciddi bir eğitimle şekillenmiştir. 1958 ile 1963 yılları arasında Ûdi Sâdi Erden'in öğrencisi olarak tambur tekniklerini derinlemesine öğrenen Çimenli, 1963-1965 yılları arasında İstanbul Belediye Konservatuvarı Türk Musikisi İcra Heyeti'nde görev alarak ilk profesyonel adımını atmıştır.
Sanatkarın kariyerinin en belirgin dönemi, 1967'den 1990'a kadar TRT İstanbul Radyosu'nda tambur sanatçısı olarak geçmiştir. Radyo arşivlerinde yer alan yaklaşık 1000 adet taksim kaydı, Çimenli'nin icra gücünü ve prodüksiyon geçmişinin genişliğini gözler önüne sermektedir. TRT ile olan bu bağ, farklı görev dönemleriyle birlikte 50 yıla kadar uzadığı belirtilmektedir. Devlet Klasik Türk Müziği Korosu'nda ise 1977 ile 1999 yılları arasında (bazı kaynaklarda 1997 olarak geçer) görev yapan sanatçı, aynı dönemde 1980-1981 yıllarında İTÜ Türk Musikisi Devlet Konservatuvarı'nda öğretim görevlisi olarak öğrenci yetiştirmiş ve müzik eğitimine katkı sağlamıştır.
Fahrettin Çimenli, sadece bir icracı değil, aynı zamanda enstrüman teknolojisi üzerine de hassas denemeler yapmış bir müzisyendir. Bağlama, lavta, mızraplı ve yaylı tanburda virtüöz olarak kabul edilen Çimenli, yaylı tanbura ses yükseltici bir düzenleme (can direği ekleyerek) yaparak enstrümanın sesinin daha yüksek çıkmasını sağlayan çalışma ile tanınır. Kaynaklarda bu düzenlemeye dair Tanburî Cemil Bey'in kültüre girişiyle ilişkilendirildiği bilgisi yer alırken, diğer kaynaklar ses yükseltici eklemesini doğrudan Çimenli'nin buluşu olarak nitelendirmektedir. Hafızasında 6000 civarında eser taşıyan sanatkar, bestekârlık tarafında Hüzzam ve Saba makamlarında iki saz semai ile Hicaz ve Nihavent makamlarında iki şarkı bestelemiştir.
Yayınlanan eserleri arasında "Evcârâ", "Kürdilihicazkâr", "Muhayyersünbüle", "Sabâ" ve "Nev'eser" gibi taksim ve saz eserleri öne çıkmaktadır. Yenikapı Müzik tarafından yayımlanan "Yaylı Tanbur" (2 CD) albümü ve Yunanistanlı müzisyen Domna Samiou ile 1998 yılında gerçekleştirilen canlı kayıtları, sanatkarın geniş yelpazeli işbirliklerinin ve diskografisinin önemli parçalarıdır. Necdet Yaşar, Bekir Sıdkı Sezgin, Onur Akay ve İhsan Özgen gibi sanatçılarla aynı sahneleri paylaştığı veya kayıt yaptığı bilinen Çimenli, 16 Ekim 2018 tarihinde (bazı kaynaklarda 17 Ekim olarak belirtilmiştir) İstanbul'da vefat etmiştir. Kendisinin bıraktığı 1000'e yakın taksim kaydı ve geniş eserdeki hafızası, Klasik Türk Müziği arşivindeki yerini perçinlemiştir. Resmi ödül ve madalya bilgileri kaynaklarda yer almamakla birlikte, TRT arşivindeki yoğunluğu ve tanbur virtüözitesi ile döneminin en önde gelen enstrümantal ustalarından biri olarak kabul edilir.
Stil ve Müzikal Kimlik
Fahrettin Çimenli'nin müzikal kişiliği, başlıca enstrümantal icracılığın hakim olduğu ve klasik Türk müziği geleneğinin teknik inceliklerini taşıyan derin bir hafıza üzerine kuruludur. Sanatçı, Türk Sanat Müziği ve Klasik Türk Müziği disiplinlerinde daha çok saz icracısı ve taksim ustası olarak öne çıkmaktadır. Müzikal dünyası, hafızasında yaklaşık 6000 civarında eser barındırabilme kapasitesi ve TRT İstanbul Radyosu arşivinde günümüze ulaşan 1000'e yakın taksim kaydıyla tanımlanır. Bu geniş birikim, Çimenli'nin repertuvar çeşitliliğinin ne denli zengin olduğunu gösteren en somut veriler arasında yer almaktadır.
İcra stilinde Çimenli, yaylı tanbur ve mızraplı tanbur başta olmak üzere bağlama ve lavta çalgılarında virtüöz bir teknik üslup sergilemesiyle tanınmıştır. Bestekâr olarak Hüzzam ve Saba makamlarında iki saz semai, Hicaz ve Nihavent makamlarında iki şarkı bestelemiş olsa da, sanatçının genel müzikal imajı ve algılanan kimliği daha çok enstrümantal performansları üzerinden şekillenmektedir. Evcârâ, Kürdilihicazkâr, Muhayyersünbüle, Sabâ ve Nev'eser gibi makamlarda kaydına geçen taksimleri ve saz eserleri, icra yetkinliğini ve makam bilgisini merkeze alan bir yaklaşım benimsediğini işaret etmektedir.
Enstrüman ve teknik üzerine olan ilgisi, sadece icra sanatıyla sınırlı kalmamış; yaylı tanbura sesin daha yüksek çıkmasını sağlayan bir düzenleme eklemesiyle enstrümanın ses karakterini geliştirmeye yönelik çalışmalara da imza atmıştır. Bu teknik müdahale, onun müzikalite anlayışında sadece icracı değil, aynı zamanda enstrümanın potansiyelini sorgulayan bir yapıtçı yönü olduğunu göstermektedir. Aksaray Musiki Cemiyeti'nde Ûdi Sâdi Erden gibi bir ustadan aldığı eğitimle geleneksel müzikal tecrübeyi edinen Çimenli, TRT İstanbul Radyosu'ndaki uzun yılların ve Devlet Klasik Türk Müziği Korosu'ndaki görevinin yanı sıra İTÜ Türk Musikisi Devlet Konservatuvarı'nda verdiği öğretim göreviyle de bu ustalığı kurumsal ve nesnel aktarımla geleceğe taşımaya çalışmıştır. Dolayısıyla stilistik olarak hem geleneksel bir hafıza taşıyıcısı hem de enstrümantal müziğin kurumsallaşmış bir temsilcisi olarak kabul edilir.
Eserler ve Şarkılar
Fahrettin Çimenli'nin müzikal mirası, öncelikle enstrümantal icraları ve taksimleri üzerinden şekillense de bestekâr kimliği de müzikal yetkinliğinin önemli bir göstergesidir. Sanatçı, bestekârlığı çerçevesinde Hüzzam ve Saba makamlarında iki saz semaisi ile Hicaz ve Nihavent makamlarında iki şarkı bestelemiştir. Ancak Çimenli'nin hafızasında taşıdığı 6000 civarındaki eserin büyük çoğunluğu, bestelediği bu sınırlı sayıdaki kompozisyonlardan ziyade, icra ettiği klasik eserler ve taksimler üzerinden yaşamaktadır.
Dinleyicilerin sanatçının icracılığını en iyi şekilde yakalayabildiği kayıtlar arasında, Yenikapı Müzik tarafından yayınlanan "Yaylı Tanbur" albümü öne çıkar. Bu iki CD'lik çalışma içerisinde "Evcârâ", "Kürdilihicazkâr", "Muhayyersünbüle", "Sabâ" ve "Nev'eser" gibi taksim ve saz eserleri yer almaktadır. Bu kayıtlar, Çimenli'nin yaylı tanbura ses yükseltici düzenlemesi uygulamasıyla elde ettiği ses tonunu ve enstrümandaki virtüözitesini gözler önüne seren en önemli kaynaklardan biri olarak kabul edilir.
Ayrıca Domna Samiou ile 1998 yılında gerçekleştirilen canlı kayıtlar da sanatçının enstrümantal bakış açısını farklı bir bağlamda sunan nadir çalışma örneklerindendir. Çimenli'nin en geniş kapsamlı çalışma hacmi ise TRT İstanbul Radyosu arşivinde bulunmaktadır. 1967-1990 yılları arasındaki görev süresi boyunca gerçekleştirilen yaklaşık 1000 adet taksim kaydı, sanatçının müzikal hafızasının canlı bir yansıması niteliğindedir. Kaynaklarda sanatçının eserlerinin tam bir diskografi listesinin eksiksiz olarak bulunmaması nedeniyle, bahsi geçen albüm ve TRT arşiv kayıtları, Çimenli'nin müzikal dünyasına erişim konusunda en güvenilir referans noktalarıdır.
Context
Fahrettin Çimenli, 20. yüzyıl Klasik Türk Müziği tarihinin enstrümantal icracıları arasında, özellikle tambur tekniği ve TRT arşivindeki yaygın kayıtlarıyla öne çıkan bir sanatçıdır. Aksaray Musiki Cemiyeti'nde Ûdi Sâdi Erden'in öğrencisi olarak yetiştirilen Çimenli, geleneksel usta-çırak ilişkisinin güçlü bir temsilcisi olarak kabul edilir. Kariyerinin en belirleyici dönemi olan 1967-1990 yılları arasında TRT İstanbul Radyosu'nda tambur sanatçısı olarak görev yapmış ve bu süreçte radyo arşivine yaklaşık bin taksim kaydı bırakmıştır. Bu kayıtlar, dönemin icra pratiklerini ve repertuarın genişliğini belgeleyen önemli bir ses mirası niteliğindedir. Hafızasında taşıdığı yaklaşık altı bin eseri ile repertuar zenginliği de dikkat çekmektedir.
Sanatçının enstrümanla olan ilişkisi, yaylı tanbur üzerindeki teknik çalışmalarıyla da müzik tarihine mal olmuştur. Bazı kaynaklarda yaylı tanbura ses yükseltici düzenleme ekleyerek enstrümanın sesini yükselttiği belirtilmekle birlikte, konuyla ilgili bazı kaynaklar bu bağlamda Tanburî Cemil Bey'in isim verildiğini ifade etmektedir. Müzikal kimliği yalnızca icra ile sınırlı kalmayıp, Hüzzam ve Saba makamlarında bestelenen iki saz semaisi ile Hicaz ve Nihavent makamlarındaki iki şarkısıyla bestekârlık yönünü de yansıtır. Evcârâ, Kürdilihicazkâr, Muhayyersünbüle, Sabâ ve Nev'eser gibi makamlarda gerçekleştirdiği taksim ve saz eserleri, icra tarzının önemli parçalarıdır. "Yaylı Tanbur" albümü ile Yenikapı Müzik etiketli kayıtları, bu enstrümantal kimliğini arşivde korumaktadır.
Eğitim ve toplumsal katkı yönüyle de Türk müziği tarihinin bir parçası olan Çimenli, 1963-1965 yılları arasında İstanbul Belediye Konservatuvarı Türk Musikisi İcra Heyeti'nde görev almış, 1980-1981 yıllarında İTÜ Türk Musikisi Devlet Konservatuvarı'nda öğretim görevlisi olarak ders vermiştir. Devlet Klasik Türk Müziği Korosu'ndaki görevi ise kaynaklara göre 1997 veya 1999 yıllarında sonlanmıştır. Kariyerinin son dönemlerinde Domna Samiou ile 1998 yılında gerçekleştirdiği canlı kayıtlar, uluslararası müzikal işbirlikleri kapsamında değerlendirilebilir. Doğum tarihi (1933 veya 1934) ve ölüm tarihi (Ekim 2018) ile emeklilik yılına dair kaynaklarda küçük farklılıklar bulunmakla birlikte, TRT'deki elli yıllık hizmet, bağlama, lavta, mızraplı ve yaylı tanbur virtüözlüğü sayesinde Türk müziği hafızasında yerini sağlamlaştırmıştır.
Miras
Fahrettin Çimenli, Klasik Türk Müziği enstrümantal sanatında TRT dönemini ve o döneme ait enstrümantal taksimin doruk noktalarını hatırlatan nadir isimlerden biridir. TRT İstanbul Radyosu arşivinde yer alan yaklaşık 1000 adet taksim kaydı, sanatçının müzikal hafızasına bıraktığı en somut ve ulaşılabilir mirastır. Bu kayıtlar, sadece teknik ustalığın değil, aynı zamanda o dönemin icra disiplinini ve repertuvar zenginliğini de koruyan birer tarihsel belge niteliğindedir. Sanatçının hafızasında taşıdığı 6000 civarındaki eser birikimi, geleneksel müziğin aktarımında bir kaynak niteliği taşımış, bu sayede unutulmaya yüz tutmuş parçaların canlı kalmasını sağlamıştır.
Enstrüman üzerindeki etkisi, icra tekniğinin ötesine geçerek ses üretimine yönelik teknik müdahalelere kadar uzanmıştır. Yaylı tanburun sesini güçlendirmek ve projeksiyonunu artırmak adına yaptığı düzenlemeler, enstrüman tarihçesiyle ilgili tartışmalara konu olsa da, Çimenli'nin enstrümanın ses tonuna kattığı karakteri günümüz dinleyicisi tarafından ayrı bir referans olarak tanınmaktadır. Ûdi Sâdi Erden gibi ustaların öğrencisi olarak yetiştikten sonra İTÜ Türk Musikisi Devlet Konservatuvarı'nda ders vermesi, bu bilgi birikiminin kurumsal bir hafızaya dönüşmesine katkı sağlamıştır.
Domna Samiou ile gerçekleştirdiği işbirlikleri ve "Yaylı Tanbur" başlığıyla yayınlanan albümleri, onun yerel sınırları aşan tınılarını kayıt altına almıştır. Doğum veya emeklilik tarihleri gibi bazı detaylarda kaynaklarda farklılıklar bulunsa da, sanatçının TRT'de geçirdiği 50 yıllık hizmet süresi ve arşivdeki ses kalitesi, onun Türk Sanat Müziği tarihindeki yerini tescillemiştir. Bugün Klasik Türk Müziği tutkunları için Çimenli'nin taksimleri, 1960'lı yıllardan itibaren süren radyo dönemlerinin enstrümantal kalitesini temsil eden en güvenilir kaynaktan biri olmaya devam etmektedir.
Sık Sorulan Sorular
Fahrettin Çimenli ne zaman vefat etmiştir? Sanatçı, bazı kaynaklarda 16 Ekim 2018, bazı kaynaklarda ise 17 Ekim 2018 olarak belirtilen tarihlerde İstanbul'da vefat etmiştir.
TRT arşivinde yer alan kayıtları hakkında ne söylenebilir? Fahrettin Çimenli, TRT İstanbul Radyosu'nda 50 yıl boyunca tambur sanatçısı olarak görev yapmış ve radyo arşivlerinde yaklaşık 1000 adet taksim kaydı bırakmıştır. Ayrıca hafızasında 6000 civarında eser bulunduğu belirtilmektedir.
Enstrümanla ilgili yaptığı teknik düzenleme nedir? Sanatçı, yaylı tanbura sesin daha yüksek çıkmasını sağlayan bir düzenleme (can direği ekleyerek) yapmıştır. Ancak kaynaklar bu durumu bazen Tanburî Cemil Bey ile ilişkilendirirken, diğer kaynaklar doğrudan Çimenli'nin buluşu olarak nitelendirmektedir.
Bestekârlık yönünde hangi eserleri bırakmıştır? Çimenli, bestekârlık kimliğiyle Hüzzam ve Saba makamlarında iki saz semai ile Hicaz ve Nihavent makamlarında iki şarkı bestelemiştir.
Doğum yılı ve resmi ödüllerine dair kesin bilgiler var mıdır? Doğum yılına dair kaynaklarda 1933 ve 1934 yılları arasında küçük farklılıklar bulunmaktadır. Ayrıca sanatçının resmî ödül ve madalya bilgileri kaynaklarda yer almamaktadır.